اختلال کمبود توجه سه ویژگی مشخص‌کننده دارد.

بیایید از ابتدا شروع کنیم. اختلال کمبود توجه دقیقاً چیست؟

این اختلال سه ویژگی اصلی دارد: ضعف در مهارت‌های توجه، ضعف در کنترل تکانه و بیش‌فعالی. هر یک از این ویژگی‌ها را به‌ترتیب بررسی خواهیم کرد و با ضعف در مهارت‌های توجه شروع می‌کنیم.

منظورمان در اینجا نوعی «قطع توجه» خودکار است. وقتی برای انجام کارها یا پردازش دستورها به توجه ذهن نیاز داریم، ذهن حضور ندارد. بی‌توجهی شکل‌های گوناگونی دارد. فردی که اختلال کمبود توجه دارد ممکن است از کسی سؤالی بپرسد و به‌محض اینکه آن شخص شروع به پاسخ دادن می‌کند، حواسش پرت شود. ممکن است سرش را از روی کتاب بلند کند و ناگهان متوجه شود که حتی یک کلمه از آنچه خوانده است به یاد نمی‌آورد. یا ممکن است وارد اتاقی شود و دریابد که اصلاً نمی‌داند می‌خواسته در آن اتاق چه کاری انجام دهد.

بی‌توجهی، هر شکلی که داشته باشد، دشواری‌های عملی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند. کودکانی که نمی‌توانند تمرکز کنند، در مدرسه عقب می‌مانند؛ بزرگسالانی که همین مشکل را دارند، در محل کار اشتباه‌های پیش‌پاافتاده می‌کنند و فرصت‌های ارتقای شغلی را از دست می‌دهند. افراد دارای اختلال کمبود توجه، چه کم‌سن باشند و چه مسن، مدام به خاطر انجام ندادن کارهایی سرزنش می‌شوند که همان لحظه‌ی پذیرفتنشان، آن کارها را فراموش کرده‌اند.

بی‌توجهی در لذت بردن افراد از زندگی هم اختلال ایجاد می‌کند. یکی از بیماران به نویسنده گفت که هرگز موسیقی را نفهمیده است؛ موسیقی برای او دیواری گیج‌کننده و نفوذناپذیر از نویز سفید بود. بیمار دیگری درباره‌ی این صحبت کرد که چگونه اختلال کمبود توجه او را از نظر اجتماعی منزوی کرده بود. بیمار گفت احساس می‌کرد مثل یک زرافه‌ی انسانی است: بدنش در همان دنیایی زندگی می‌کرد که دیگران در آن زندگی می‌کردند؛ اما انگار سرش در میان ابرها، بسیار بالاتر، گیر کرده بود.

بااین‌حال، بی‌توجهی به‌ندرت کامل است. در واقع، پزشکان گاهی اختلال کمبود توجه را تشخیص نمی‌دهند، چون بیمارانشان می‌توانند با توجهی بسیار شدید تمرکز کنند. برای مثال، کودکی که در مدرسه بی‌توجه است، ممکن است عصرها با خوشحالی ساعت‌ها نقشه‌ها را با دقت بررسی کند. نکته این است که ذهن دارای اختلال کمبود توجه می‌تواند برای انجام کارها تمرکز و انگیزه‌ی کافی فراهم کند، به شرط آنکه آن کارها ذاتاً جالب باشند. کودکی که اختلال کمبود توجه دارد و جغرافیا را جذاب می‌داند، برای تمرکز بر مطالعه‌ی نقشه‌ها هیچ مشکلی نخواهد داشت. اما این تمرکز به کارهای دیگری که برای آن کودک جالب نیستند منتقل نمی‌شود؛ مثلاً به کلاس علوم یا مرتب کردن اتاقش منتقل نمی‌شود. همچنین، توجه بسیار شدید اغلب با نادیده گرفتن باقی دنیا برای پرداختن به یک فعالیت مجذوب‌کننده همراه است. این هم یکی از ویژگی‌های ضعف در تنظیم توجه است.

دومین ویژگی اختلال کمبود توجه، تکانشگری است. ضعف در کنترل تکانه هم شکل‌های متفاوتی دارد. کودکی که اختلال کمبود توجه دارد ممکن است پیش از فکر کردن حرف بزند و فکرهایی را بی‌اختیار به زبان بیاورد که دیگران آن‌ها را بی‌ادبانه یا نامناسب می‌دانند. یا ممکن است نتواند جلوی خودش را بگیرد و حرف دیگران را قطع نکند. بزرگسالان دارای اختلال کمبود توجه اغلب خریدهای تکانه‌ای انجام می‌دهند. مردی که نویسنده اختلال کمبود توجه را در او تشخیص داده بود، گفت اگر پولش را داشت، تمام دنیا را به‌صورت تکانه‌ای می‌خرید. به‌طور کلی‌تر، تکانشگری اغلب علت خطرپذیری بیش از حد است. کودکان دارای اختلال کمبود توجه ممکن است با یک هوس ناگهانی از پشت‌بام بپرند؛ نوجوانان ممکن است به همین دلیل مقدار زیادی از الکلی را که در کابینت‌های آشپزخانه پیدا می‌کنند، یک‌باره بنوشند. بزرگسالی که اختلال کمبود توجه دارد ممکن است صرفاً چون دلش خواسته است، با سرعتی بی‌پروا رانندگی کند. به گفته‌ی یکی از بیماران نویسنده، تنها چیزی که هیچ‌وقت سرعتش را کم می‌کرد، آژیر خودروی پلیس بود.

سومین و آخرین ویژگی اختلال کمبود توجه، بیش‌فعالی است. برخلاف دو ویژگی قبلی، بیش‌فعالی در همه‌ی افراد وجود ندارد. بله، بسیاری از افراد دارای اختلال کمبود توجه نمی‌توانند آرام بنشینند؛ این افراد بی‌قرارند، با انگشتانشان ضرب می‌گیرند، ناخن‌هایشان را می‌جوند، پاهایشان را تکان می‌دهند یا نمی‌توانند دست از حرف زدن بردارند. اما اغلب، بیش‌فعالی اصلاً وجود ندارد. برای نمونه، اختلال بسیاری از دختران دارای اختلال کمبود توجه اغلب تشخیص داده نمی‌شود، چون رفتارشان در کلاس درس مزاحمتی ایجاد نمی‌کند: این دختران آرام می‌نشینند و به نظر می‌رسد به حرف‌های معلمانشان گوش می‌دهند. مشکل فقط بسیار دیرتر آشکار می‌شود، وقتی والدین سردرگم از خود می‌پرسند چرا دختران خوش‌رفتارشان در مدرسه این‌قدر ضعیف عمل می‌کنند.

بعضی از افراد دارای اختلال کمبود توجه هر سه ویژگی را نشان می‌دهند. در این صورت، ممکن است تشخیص اختلال کمبود توجه و بیش‌فعالی، یا ADHD، دریافت کنند. اما وجود هر دو ویژگی از این سه ویژگی کافی است تا پزشک یا روان‌شناس اختلال کمبود توجه را تشخیص دهد.

حالا که اختلال را تعریف کرده‌ایم، می‌توانیم به خاستگاه‌های آن بپردازیم. به عبارت دیگر، چه چیزی «باعث» اختلال کمبود توجه می‌شود؟